Społeczni Opiekunowie Zabytków - Wawelberg Foundation

Według ustawy o ochronie zabytków, społeczni opiekunowie zabytków to osoby, które ,,podejmują działania związane z zachowaniem wartości zabytków i utrzymaniem ich w jak najlepszym stanie oraz upowszechniają wiedzę o zabytkach”.
Społeczny opiekun zabytków jest swego rodzaju uzupełnieniem instytucji państwowych i gminnych, a jego głównym zadaniem jest pomoc tym instytucjom oraz informowanie służb konserwatorskich o stanie powierzonego obiektu, zwłaszcza jeśli pojawią się jakieś nieprawidłowości. W sytuacjach wymagających natychmiastowej interwencji, społeczny opiekun zabytków może zwrócić się z prośbą o pomoc także do innych instytucji, jak np.: Policja, Państwowa Straż Pożarna, do samorządu i nadzoru budowlanego itp.

Według prawa społecznym opiekunem zabytków może zostać osoba, która nie była karana za przestępstwa popełnione umyślnie oraz posiada wiedzę na temat ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Niektóre miasta organizują specjalne szkolenia dla kandydatów, dzięki którym można poszerzyć swoją wiedzę z zakresu prawa, praktyk konserwatorskich oraz ochrony i opieki nad zabytkami.

Status prawny społecznego opiekuna zabytków, zasady jego ustanawiania i cofnięcia ustanowienia oraz zakres kompetencji precyzują zapisy ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U z 2022, poz. 840). Zgodnie z w/w ustawą:

starosta właściwy dla miejsca zamieszkania kandydata (niekoniecznie zameldowania) lub jego siedziby, na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków ustanawia społecznego opiekuna zabytków i może cofnąć to ustanowienie (art. 103 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Decyzja w tym zakresie należy wyłącznie do starosty, ponieważ pomimo wniosku wojewódzkiego konserwatora zabytków starosta może nie ustanowić kandydata społecznym opiekunem zabytków. Natomiast wojewódzki konserwator zabytków wstępnie weryfikuje i opiniuje w tym zakresie kandydaturę konkretnej osoby fizycznej lub prawnej na społecznego opiekuna zabytków,
status społecznego opiekuna zabytków przysługuje osobie, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych, nie była karana za przestępstwa popełnione umyślnie oraz posiada wiedzę w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami (art. 102 pkt 3). Pełna zdolność do czynności prawnych oznacza, że musi to być osoba pełnoletnia i nie może być to osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Jednocześnie nie może być to osoba karana za przestępstwa popełnione umyślnie,
warunkiem do uzyskania statusu społecznego opiekuna zabytków jest również znajomość przepisów dotyczących ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, w związku z czym kandydat na takiego opiekuna przez przystąpieniem do procedury ubiegania się o taki status powinien wykazać wiedzę na temat przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (m.in. potwierdzić swoje specjalistyczne wykształcenie i udokumentowany dorobek – również zawodowy – w dziedzinie ochrony zabytków i dyscyplin pokrewnych).